Ekvatorda Yer Alan Ülkelerin Beşeri Özellikleri
Kategori: Lise 2 Cografya
1-EKVADOR:
Ekvador nüfusunun çoğu İspanyol ve Yerli melezi mestiz olardan oluşur. Nüfusun %9’ unu İspanyol asıllı beyazlar,yaklaşık %10’unu siyahlar oluşturur. Bunlar sömürgecilik döneminde Afrika’da köle olarak getirilen siyahların to-runlarıdır;genellikle ülkenin kuzey kıyılarında yaşarlar.Nüfusun bir bölümü de Avrupalı-Afrikalı melezi mulottalardan oluşur.Sayıları giderek azalan yerliler dağ vadilerinde yaşarlar ve nufusun en yoksul kesimini oluştururlar.
2-Endonezya
Endonezyalılar Sumatra ve Bornea adalarının iç bölümlerinde yaşayan kabileler, Ba-li’deki gelişmiş Hindu kültürünü kuran insanlar ve Cava’nın uygar Malaylar’ı gibi bir çok değişik halktan oluşur.Ülkede 20 değişik dil konuşulur.Resmi dil ise hemen hemen bütün grupların anlayabileceği Malay dilinin bir lehçesidir.Nüfusun büyük bir çoğunluğu Müslüman’dır.Hıristiyanlar ve Budacılar da vardır.Bali ve Lombok adalarının halkı ise Hindu dilini benimsemiştir.Endonezya’da Malay olmayan en büyük grup Çinli tüccarlar-dır.İlköğretim parasızdır ve gençlerin çoğu okuryazardır.Ülkede 40’tan fazla üniversite ve birçok kütüphane vardır.
Endonezya halkının çoğu küçük köylerde yaşar.Evler genellikle bambudan yapıl-mıştır; çatıları saman, yaprak ve kamışlarla kaplıdır.
3-BREZİLYA:
Gününmüzde nüfusun yarısı beyaz, beşte ikisi mulotto denen beyaz-siyah karışımı ile mestizo denen beyaz yerli karışımıdır.Çok azalan yerli nüfus Amazon bölgesinin erişilmez kesimlerinde yaşar. Siyah nüfus ara-sında ölüm oranının yüksekliğine karşılık, beyaz nüfus artmaktadır.Halkın hemen hemen tümü Katoliktir.Ne var ki yerlilerin ve siyahların bir bölümü eski dinsel inançlarını sürdürmektedir.
4-KOLOMBİYA:
Nüfusun yaklaşık %60’ını İspanyol ve yerli karışımı mestiz olar,%20’ sini İspanyol kökenli beyazlar ,%14’ünü Avrupalı Afrikalı karışımı mulottolar oluşturur.Kıyı kesimlerinde kölelerin soyundan gelen siyahlar yoğundur.Keşfedilmemiş iç kesimlerde ise 16. yüzyılda İspanyol’lar gelmeden önce ataları nasıl yaşıyorsa öyle yaşayan, 300 bin dolayında Yerlinin bulunduğu sanılmaktadır.Nüfusun % 80’i ülkenin dağlık batı bölgelerinde yaşar.Resmi dili İspanyolca olan ülkede halkın çoğu Katolik’tir. Kolombiya ‘da ki en eski üniversite 1572’de kurulan Bogotà Üniversitesi’dir.
5-SİNGAPUR:
Singapur’da yaşayan Çinliler nüfusun %77’sini oluşturur.Malaylar %15, Hintliler % 6 ve öteki azınlıklar %2’dir.Budacılık, Konfüçyüsçü-lük, Taoculuk, Müslümanlık, Hıristiyanlık ve Hindu dininden başka çe- şitli inançlar da yaygınlık kazanmıştır.
Ülke nüfusunun dörtte birinden fazlası 15 yaşın altında olduğu için eğitime özel bir önem verilir.
6-GABON:
Büyük çoğunluğunu siyahların oluşturduğu halk yaşamını tarım ve balıkçılıkla kazanır. Nüfusun yarıya yakın bölümü Libreville,Port-Gentil, Lambaréné, Moila, Franceville gibi büyük yerleşim merkezlerinde yaşar. Geri kalan bölümü ise yol ve ırmak kenarlarındaki küçük köylere dağıl-mıştır. Halkın %95’i Hıristiyan’dır.Az sayıda Müslüman vardır.Geri ka-lanı ise çeşitli Afrika dinlerindendir. Ülkenin başlıca kentlerinden biri o-lan Port-Gentil bir sanayi merkezidir.Başkent Libreville ise büyük otelleri, geniş caddeleri ve eğlence merkezleriyle Afrika’nın en çağdaç kentlerin-den biri durumundadır.
7-KENYA:
Kenya’nın nüfusunu çoğunlukla Afrikalılar oluşturur.Ülkede az sayıda Avrupalı,Asyalı ve Arap yaşar.Afrikalılar içinde en kalabalık topluluk Kikuyular’dır.Kenya’da Kikuyular’dan başka 30’dan fazla Afrikalı etnik topluluk vardır.Ülkede birçok dil kullanılır.En yaygın konuşulan diller İngilizce ile Bantu dillerinden biri olan ve birçok Arapça sözcük içeren Svahili’dir.
8-KONGO:
Toplam nüfusun yarısından çoğunu kabile toplulukları oluşturur. Or-manlarda Pigme kabileleri yaşar. Çoğu Fransız olan Avrupalılar büyük kentlerde oturur. Afrikalılar genellikle Bantu dillerini oluşturur. Kongo’ nun resmi dili Fransızca ve halkın büyük bölümü Hıristiyan’dır.Halkın üçte biri tarımla uğraşır ama ekilebilir besin gereksiniminin önemli bölü-münü dışarıdan satın alır.
9-ZAİRE:
Zaire’de daha çok Bantu dili kullanan insanlar yaşar, ama ormanlık bölgelerde Pigmeler de barınmaktadır.Nüfusu 34,138,000’dir(1990). BAŞKENTİ Kinşasa’dır.
Kayaçlar
Kategori: Lise 2 Cografya
Dünyanın iç yapısına bakıldığında en dışta yerkabuğu, onun altında sıvı haldeki manto ve onun altında da çekirdek kısımlarının olduğu görülür.Daha açıkça söylemek gerekirse;bir soğanı dünya olarak kabul edersek,soğanın dışı yerkabuğu,onun altındaki katman manto,onun altındaki kabuk ise çekirdeği oluşturmaktadır.Bu katmanlardan her birine geosfer denmektedir.
Nasıl atomların birleşmesiyle hücre,hücrelerin birleşmesi ile de organizma(canlı) oluşuyorsa ;elementlerin birleşmesi ile mineral,minerallerin birleşmesi ile de yerkabuğunu(Litosfer) oluşturan kayaçlar oluşur.Yani;
* Atom---------Hücre----Organizma(canlı)
* Element-----Mineral---Kayaç(taş)
Elementlere örnek:Altın,gümüş,fosfor,Uranyum,toryum……..gibi.
Minerallere örnek:Bor mineralleri,silikatlar,talk…….gibi.
Kayaçlara örnek:Taşkömürü, granit,traverten, kalker………gibi.
• En dirençsiz(Yumuşak)mineral talk,en sert mineral elmastır.
• Taşlar; yakacak temininde,süs eşyası yapımında ,av aleti yapımında,kap-kaçak yapımı gibi alanlarda kullanılmışlardır.
• Taşlar oluşumlarına göre üç ana gruba ayrılırlar:
1)Püskürük(Katılaşım-volkanik-magmatik)Kayaçlar
2)Tortul (Sedimanter) kayaçlar
3)Başkalaşım (metamorfik) kayaçlar
Şimdi bunların oluşumunu teker teker inceleyelim:1)PÜSKÜRÜK(KATILAŞIM-VOLKANİK-MAGMATİK)KAYAÇLAR
Yerkabuğunun oluşması ve kalınlaşmasında en büyük katkı volkanik olaylarla gerçekleştiğinden organik kayaçlar hariç tüm kayaçların kökeni volkaniktir.volkanik kayaçlar sıcak ve sıvı olan magmadan kaynaklanan lavların soğumasıyla oluşur.Yeryüzüne kadar çıkıp soğuyanlarına dış püskürük , yerkabuğunun belirli derinliklerinde soğuyanlarına ise iç püskürük kayaçlar denir.
• Şu halde volkanik kayaçlar oluşumuna göre iki türe ayrılır:
a)İç püskürük kayaçlar(Derinlik kayaçları)
b)Dış püskürük kayaçlar(Yüzey kayaçları)
a)İç püskürük kayaçlar(derinlik kayaçları):Volkanik kayalar,genel olarak sıcak bir hamur içersinde(mağma) çeşitli minerallerin kristalleşmesi şeklinde oluştuklarından,kristalli bir görünüm arzederler.İç püskürük kayaçlar yerkabuğu içersinde yavaş yavaş soğuduğundan bu kristaller daha iridir.Bundan dolayı da bu kayalar sağlam ve dayanıklı olurlar.
• Bu kayaların başlıcaları;Granit,siyanit,gabro ve pirit’tir.
b)Dış püskürük kayaçlar(Yüzey kayaçları):Magmadan hareket eden lavların yeryüzüne çıkarak soğumasıyla oluşan kayaçlardır.Yüzeyde soğuma daha çabuk gerçekleştiğinden bu kayalar yarı kristalli,yarı camsı(kristalsiz) bir haldedir.Kristaller ise soğuma çabuk gerçekleştiğinden dolayı iç püskürük taşlara oranla daha küçüktürler.
• Dış püskürük taşların başlıcaları;Bazalt,Andezit,Süngertaşı
Volkan tüfü ve Obsidyen’dir. 2)TORTUL (SEDİMANTER) KAYAÇLAR
Tabiattaki mevcut kayaların fiziksel(sıcaklık etkisiyle) ve kimyasal (su ve sıcaklık) yolla ayrışma(çözülme) ve ufalanmaya uğramasıyla oluşan çeşitli boyuttaki malzemenin (kil, kum,mil,,çakıl…..vs)ve eriyik (çözünmüş) halde bulunan maddelerin dış kuvvetlerce(akarsular,rüzgarlar,buzullar,dalgalar….vs) taşınıp,yeryüzünün çukur sahaları (Jeosenklinal) olan birikme ortamlarında tortulanmasıyla oluşurlar.Genellikle denizler,göller,akarsu boyları,çöller ve kara içlerindeki çukur ortamlar tortulanma alanlarıdır.
• Birikme ortamında genellikle düzenli bir çökelme meydana geldiği için tortul kayalar tabakalı bir yapı gösterirler.
• Tortul kayaların içinde fosillere(eski canlı ve bitki kalıntısı) çok rastlanmaktadır.Bu bakımdan tortul taşlar dünyanın geçirdiği değişimi ve iklim şartlarındaki değişimi göstermeleri açısından da önemlidir.(Mesela bir kaya yapısında mercan fosillerine rastlandığında ,
mercanın yaşadığı ortamda ve zamanda ;sıcaklığın fazla,suyun tuzlu ve temiz olduğu kanaatine varılır.Çünkü mercanlar sıcak ve berrak sularda ve sığ (derin olmayan) ortamlarda yani kıyıya yakın yerlerde yaşamaktadırlar.)Örneğin İçAnadolu(Orta Anadolu)Bölgesi’nde,dağların yüksek kısımlarında midye fosillerine rastlanmaktadır.Bu durum bize Orta Anadolu’nun geçmişte deniz halinde olduğunu kanıtlamaktadır .
Yandaki şekilde; önce derin deniz tabanlarında malzemenin birikmesi daha sonra ise biriken malzemenin basınçlara uğrayarak kıvrılmasıyla tortul tabakalardan oluşmuş bir toprak kesiti gösterilmektedir.
• Tortul kayalar kimyasal özelliklerine ve oluşumlarına göre üç gruba ayrılırlar:
a)Kimyasal tortul taşlar b)Organik tortul taşlar c)Kırıntılı(Fiziksel-Mekanik) tortul taşlar
a)Kimyasal tortul taşlar: Deniz,göl ve yeraltı sularında erimiş halde bulunan ve suyun bünyesinde taşınan maddelerin belirli şartlar altında birikmesiyle meydana gelen kayalardır.Kimyasal tortulların başlıcaları;Kalker (kireçtaşı),Jips (Alçıtaşı) , Kayatuzu , Traverten ,dolomit,sarkıt ve dikit’tir.
b)Organik tortul taşlar: Canlı kalıntılarının üst üste yığılmasıyla meydana
gelen kayalardır.Tabiatta en az bulunan kaya türüdür.Başlıca organik tortul kayaçlar;Mercan kalkerleri , taşkömürü , linyit , turba , antrasit , asfalt,tebeşir ve bitum’dur.Bunlardan mercan kalkerleri genellikle hayvan kalıntılarından,diğerleri bitki kalıntılarından oluşmuştur.
c)Kırıntılı(Fiziksel-Mekanik)Tortul taşlar:Tabiattaki mevcut kayalardan
dış kuvvetler(Akarsular,Rüzgarlar,Buzullar,Dalgalar) vasıtasıyla koparılan dağınık haldeki maddelerin (kum,çakıl.kil,mil)bir çimento maddesiyle kaynaşması sonucunda oluşurlar.
• Genellikle akarsu yatakları,deltalar(Kıyı ovaları) ,taşkın ovaları,dağ etekleri,deniz ve göl kenarları ile sığ yerlerde bu kayalara rastlanmaktadır.
• Bu kayaçların başlıcaları şunlardır; Kiltaşı ,Marn ,Kumtaşı(Gre) , Konglo-mera,Breş3)METAMORFİK(BAŞKALAŞIM) KAYAÇLAR
Tabiatta bulunan püskürük, tortul ve bir başka metamorfik kayanın yüksek sıcaklık ve basınç altında yapı ve şekil değiştirmelerinden oluşurlar.
Metamorfik kayalar şu sebeplerle oluşurlar:
• Mağmanın daha önce var olan kayaçlar arasına sokularak sıcaklığı artırması
• Kayaların üzerindeki basıncın artması.Mesela mevcut kayalar üzerine gelen yeni tortullar basıncın artmasına sebep olur.
• Tektonik hareketlerle (yerkabuğu hareketleri) meydana gelen dağ oluşum kuşaklarında büyük basınçla beraber sıcaklığın etkisi altında mevcut kayalar ezilir ve kırılır.Böylelikle başka kayaç türleri oluşur.
• Başkalaşım kayaçlarının başlıcaları şunlardır: Mermer , Gnays, Kuvarsit,Fillad,Şist(Mikaşist),Elmas
NOT:
• Kalkerin başkalaşmasıyla mermer oluşur.
• Taşkömürünün başkalaşmasıyla elmas ‘’
• Granitin başkalaşmasıyla gnays ‘’
• Kumtaşı(gre)nın başkalaşmasıyla Kuvarsit ‘’
• Kilin başkalaşmasıyla Şist(Mikaşist)oluşur
NOT: Tüm kayaların kökeni volkaniktir.Diğer kayaçların hepsi volkanik kayaların değişim geçirmiş halidir.